Zawody męskie i kobiece

Skąd biorą się te podziały? Dlaczego pomimo równouprawnienia oraz obowiązującego prawa, w którym nieakceptowane są jakiekolwiek przejawy dyskryminacji i nierówności między płciami w sferze pracy, nadal myślimy stereotypowo?

Oczywiście wszystko jest w naszych głowach przesiąkniętych tradycją, wychowaniem oraz brzemieniem historii. Aktywność zawodowa kobiet i ich miejsce w poszczególnych sektorach gospodarki były warunkowane przez zdarzenia historyczne, takie jak: rewolucja przemysłowa, wojny, kryzysy gospodarcze. W konsekwencji wykształcił się podział zawodów, na takie, w których dostrzegalna jest supremacja mężczyzn, oraz te zdominowane przez kobiety (Jamrożek, Żołądź-Strzelczyk 2001).

Danièle Kergoat zauważa, że „podział pracy ze względu na płeć ma miejsce we wszystkich społeczeństwach (…). Podział ten jest wyznaczany przez zasadę hierarchiczności: praca męska ma zawsze wartość nadrzędną w stosunku do pracy kobiet” (Zygmunt 2009).

Stosunki zatrudnienia mężczyzn i kobiet definiowane są poprzez relację hierarchiczności, lokując tym samym zawody kobiece niżej pod względem dostępu do dóbr społecznie cenionych.

Do czynników, które wymieniane są jako uniemożliwiające kobietom uczestnictwo w wykonywaniu zawodów, zdominowanych przez mężczyzn, zalicza się m.in.:

• różnice biologiczne oraz w uzdolnieniach, które warunkują przydatność kobiet i mężczyzn do wykonywania określonych czynności zawodowych;
• role rodzinne kobiet i mężczyzn – ze względu na bardziej liczną pulę obowiązków domowych przyjmuje się, że kobieta pracownik jest mniej mobilna. Ponadto praca kobiet charakteryzuje się nieciągłością wynikającą np. opieki nad dziećmi;
• postawy pracodawców i organizacji zawodowych – cicha polityka wykluczania kobiet z zawodów prestiżowych, dobrze płatnych lub dających dostęp do władzy.
  

Występowanie tych czynników, przyczynia się do segregacji na rynku pracy i nierówności w dostępie do dóbr społecznie cenionych.

Istniejące bariery i ograniczenia w dużej mierze wynikają z uwarunkowań kulturowych i społecznych. Zakorzenione są w mentalności zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Często są tak zatopione w rzeczywistość, że aż prawie niewidoczne

Podział zawodów ze względu na płeć jest dość stały i wciąż widoczny, pomimo społecznych przemian, edukacji, zwiększania świadomości społecznej. Według Ireny Reszke „utrzymywanie się podziału zawodów na męskie i kobiece jest wynikiem skomplikowanego splotu czynników biologicznych, psychicznych, kulturowych, technicznych, ekonomicznych i politycznych. Zarówno ograniczenia puli zawodów, spośród których kobiety mogą wybierać, jak i preferencje zawodowe kobiet są wynikiem takich splotów różnych czynników” (Reszke 1991).

Spośród wyżej wymienionych czynników niezwykle istotnym czynnikiem jest stereotypizacja miejsca kobiet i mężczyzn w społeczeństwie. Odmiennie wychowuje się dziewczęta i chłopców, od najmłodszych lat utrwalając stereotypy związane z płcią. Rozwijanie i nagradzanie cech osobowości kojarzonych z płcią męską i żeńską powoduje silniejsze ich wykształcenie, a także wpływa na późniejsze postrzeganie swojego miejsca na rynku zawodowym, aspiracje, dążenia. Od najwcześniejszych lat od kobiet i mężczyzn oczekuje się odmiennych zachowań związanych z koncentracją na osiąganiu sukcesów zawodowych lub aktywności interpersonalnej. U chłopców wysoko ceni się i nagradza zachowania niezależne, asertywne, a krytykuje się zachowania uległe i opiekuńcze. Dziewczynki zaś uczone są koncentracji na emocjach oraz wysokiego wartościowania związków interpersonalnych. Ten proces powoduje, że większość kobiet dokonuje zgodnych z oczekiwaniami społecznymi wyborów „kobiecych” cech i wzorów zachowań, podkreślając swoje umiejętności komunikacyjne, otwartość i ekspresyjność, natomiast mężczyźni prezentują cechy „męskie” związane z władzą, kompetencją i niską uczuciowością. Wywiera to istotny wpływu na rodzaj podejmowanej w przyszłości przez kobiety i mężczyzn pracy zawodowej i jej oceny przez otoczenie.

Ze względu na tak postępujący proces socjalizacji kobiety często postrzegają siebie, a także są postrzegane jako zależne od innych, nieprzejawiające inicjatywy i gotowości do wdrażania innowacji, a także pozbawione skłonności do rywalizacji na polu zawodowym. Częstokroć o wyborze kobiety decyduje lęk przed potępieniem otoczenia (Melosik 1996).

Wszystkie te czynniki mają odzwierciedlenie we współczesnym rynku zawodowym i sprawiają, że znacznie więcej pań możemy spotkać w zawodach związanych z edukacją, opieką zdrowotną, pracami porządkowymi niż w zawodach, takich jak: budowlaniec, technik, kierowca czy żołnierz.

Przykładem niech będzie podział procentowy mężczyzn i kobiet w wybranych zawodach, opracowany na podstawie danych Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości − Bilans Kapitału Ludzkiego w Polsce 2010 (wykres 1).

Źródło: opracowanie na podstawie: rynekpracy.pl - PARP, Bilans Kapitału Ludzkiego w Polsce 2010.

Podział na zawody typowo męskie i typowo kobiece jest nadal faktem i wynika głównie ze stereotypowego postrzegania płci oraz, co za tym idzie, nierównego ich traktowania na rynku pracy, pomimo szeregu aktów prawnych gwarantujących równe prawa kobiet i mężczyzn na rynku zawodowym.

Ostatnie lata pokazują jednak, że mimo istniejących  podziałów, coraz więcej kobiet decyduje się na pracę się w zawodach uważanych za męskie. Panie coraz częściej sięgają po mundury wojskowe czy policyjne, kaski inżynierów i kierownice autobusów. Dzieje się tak między innymi ze względu na większy prestiż zawodów typowo męskich.

Natomiast zawody, w których w większości pracują kobiety, postrzegane są jako mniej prestiżowe, w związku z tym mało atrakcyjne dla mężczyzn. Dodatkowym czynnikiem powodującym, że mniej mężczyzn gotowych jest do podejmowania zawodów sfeminizowanych, są także niższe płace w tych branżach.

Co ciekawe, choć kobiety stopniowo zaczynają podejmować pracę w zawodach typowo męskich, ich prestiż z tego powodu nie maleje! (badania Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich).

Osoby decydujące się na pracę w zawodach nietypowych dla swojej płci niestety narażone są na uprzedzenia i postrzegane nie przez pryzmat swojego wykształcenia, umiejętności, kompetencji, które predysponują je do wykonywania owej pracy, ale przez pryzmat cech, które automatycznie przypisujemy ich płci.

Pan przedszkolanka czy kosmetyczka to nadal rzadkość. A szkoda, bo dzięki łamaniu stereotypów i udowadnianiu, że można inaczej, powoli buduje się nową świadomość w społeczeństwie. Zróżnicowanie płciowe kadry sprzyja lepszej socjalizacji i pokazuje najmłodszym, że nie ma cech „odgórnie” przypisanych kobietom i mężczyznom. Im więcej więc kobiet i mężczyzn będziemy widywać w zawodach nietypowych dla ich płci, tym szybciej nastąpi społeczne przyzwyczajenie do takiej sytuacji i akceptacja społeczna. Szansę tę zwiększa również popularność tzw. zrównoważonej polityki personalną. Może dzięki temu już niedługo uda nam się zmienić dotychczas funkcjonujące zwyczaje?

Marta Prokopek-Pyśk

Bibliografia:

1. Jamrożek W., Żołądź-Strzelczyk D. (red.), Rola i miejsce kobiet w edukacji i kulturze polskiej, Wyd. Instytut Historii UAM, Poznań 2001.
2. Melosik Z., Tożsamość, ciało i władza, Wyd. Edytor s.c., Poznań−Toruń 1996.
3. http://praca.gazetaprawna.pl/artykuly/523442,przybywa_kobiet_w_zawodach_uwazanych_za_meskie.html, [20.10.2011].
4. Reszke I. , Nierówności płci w teoriach. Teoretyczne wyjaśnienia nierówności płci w sferze pracy zawodowej, Warszawa 1991.
5. www.rynekpracy.pl, [20.10.2011].
6. A. Zygmunt, Postulat równości płci, http://www.sbc.org.pl/Content/4438/doktorat2665.pdf, [20.10.2011].